Hellos

Fotografiet som kan vere frå 1920-åra, viser Hellosplassen slik den såg ut på denne tida. Det er truleg Guro Hellos som stend framfor døra. Kven dei to mennene er, veit vi ikkje.

I dag ser vi tuftene etter den største av dei to Hellosplassane. Denne  plassen  er  truleg  frå  1700-talet. Plassen hadde og eit bur med to rom. Nytt uthus blei bygd etter at plassen blei sjølvstendig bruk i 1933. Dyktige felemakarane av Helland- og Steintjønndalslekta kjem herifrå. Det same gjer spelemennene av Flatland-slekta. I 1958 brann husa og plassen blei  deretter planta til med skog.

Hellosplassen låg under Bortistugu Eika og blei truleg rydda av Eirik Hansson Hellos ein gong i siste halvdelen av 1700-talet. Hellos utvikla seg etter kvart til å bli ein god plass. I 1865 hadde plassen 3 kyr, 2 sauer og 2 geiter og det blei dyrka kveite, bygg, havre og poteter.

Hellosbakaren

Bakeriet til Karl Johannesen.
Teikning: Tone Telnes.

I motsetnad til dei fleste andre husmanns-plassane i bygda var Hellos i bruk til langt inn på 1900-talet. Den siste som budde her, var August Hellos. Han kjøpte plassen i 1933. August bygde nye uthus, men slutta etter kvart med jordbruk. Han var ugift og flytte frå plassen i 1950-åra.  Plassen blei etter brannen i 1958 kjøpt tilbake til Eika.

Bakaren Karl Johannesen frå Halden kom hit i 1870 og sette opp bakeri på Hellos. Han gifte seg med Guro Hellos same året og i 1873 fekk dei festekontrakt på livstid på plassen. Karl var bakar og bygde seg bakeri på Hellos. Det er tuftene av dette vi kan sjå tett inntil bygdevegen. ”Hellosbakaren” selde brød til folk som kom forbi, men det meste blei nok levera til butikkane på Oterholt og andre stader i bygda. Etter nokre år flytte Karl bakeriet til Løvlund på Oterholt.

Hygienen i bakeriet kunne det visstnok vere så som så med. Det går mange historier om det, og kva ein kunne finne av overraskingar i brøda.  Men i alle fall blei det gjort reint til jul, og da blei det bruka både skuffe og sopelime.

Spelemennene

Møllarguten, Torgeir Augundson (1790-1862).

Erik Hansson Hellos var gift med Gunnhild Gunnleiksdotter Gåra. Gunnhild var dotter til den kjente folkevisesongaren Gunnleik Gåra. Sonen deira Hans Erikson utvikla seg til å bli ein dyktig spelemann, men døde i 1811, bare 28 år gamal. Sonen til Hans Erikson og kona Kari  fekk namn etter faren og blei spelemann som han.

Hans Hansen Hellos (f. 1812) blei gift til garden Flatland i Folkestadgrenda. Gjennom den mangeårige venskapen med Møllarguten blei Hans grunnleggjar av den retninga av møllarspelet som vi kallar Flatiandspelet. Hans hadde tre søner som alle blei gode og originale spelemenn. Det var Olav (f. 1843), Vesle-Hans (f. 1846) og Halvor (f. 1853). Desse spelemennene fortsette den utviklinga av felespelet som Møllarguten hadde byrja. Gjennom dei blei dette spelet vidareutvikla og seinare ført fram til vår tid av Torkjell Haugerud, Olav Evju og andre.

Flatlandspelet var virtuost og komplisert, og det fekk umåteleg mykje å seie for utviklinga av hardingfelespelet, ikkje minst i Bø. Gjennom spelemennene frå Hellos og Flatland har Hellos fått ein plass i norsk folkemusikkhistorie.

Møllarguten

Møllarguten blir rekna som den mest sentrale spelemannen i landet på 1800-talet. Han hadde ei hovudrolle i utviklinga av hardingfelespelet ved å bygge ut korte enkle slåttar til lengre utbroderte former. Han var og den første som førte folkemusikken inn i konsertsalane  og la med det grunnlaget for folkemusikken som kunstform.   Møllarguten var ein nær ven av Hans Hansen Flatland og hadde stor påverknad på spelet til spelemennene frå Flatland.

Felemakarane

Hardingfeler laga av Jon Erikson Helland – den nedste er frå 1827. Begge har alderdomlege drag, med høg kvelvd kropp, slik dei eldre hardingfelene gjerne hadde.

Jon Erikson (f. 1790) var yngste sonen til Erik Hansson Hellos. Som faren og den eldre broren Hans, var Jon og  opptatt av feler og felespel, og han var sjølv spelemann. Han lærte seg kunsten å laga feler av dei eldste kjente felemakarane i Telemark, Karl Rue og Olav Gullbekk i Seljord. I 1812 gifte han seg til plassen Helland under Ågetveit.  Han tok namn etter plassen og begynte  snart etter som felemakar på Helland. Gjennom to av sønene, Erik Helland (1816-68) og Eilev Steintjønndalen (1821-76), oppstod i alt fire generasjonar hardingfelemakarar. Plassen Steintjønndalen ligg inne på området som i dag er Bø Sommarland.

Erik Helland var landets fremste felemakar på 1800-talet. Han utvikla den moderne forma av hardingfela. Før han var felene små og høgt kvelvde. Etter 1860 laga han felene breiare og flatare, meir lik fiolinen. I desse åra dreiv han stort med feleverkstader både i Bø, Horten og Christiania. Gjennom 150 år utvikla felemakarane i denne slekta hardingfela vidare til den forma dette instrumentet har i dag. Fleire av desse felemakarane  var i si tid dei fremste i landet. Samla sett blei Helland-Steintjønndalslekta den slekta som har hatt størst innverknad på utviklinga av hardingfelene i landet.

Kulturstien er eit samarbeid mellom
Bø museum og Bø Turtlag