Haug sag
Her ved Haugesagfossen har det vore stor aktivitet i fleire hundre år. Ei av dei første sagene i Bø var Storhaugfossen. Frå 1500–1600 talet fekk den namnet Haug sag. Det blei den største saga i bygda. I 1610 var det fem sager i Bøelva. På 1700-talet kom det opp ei mølle i fossen.
På 1500 – 600-talet var etterspurnaden etter tømmer og skorne materialar stor i Europa. Skogane rundt dei norske utskipingshamnene blei snart uthogde for sagtømmer. Ein tok til å bygge sagbruk innover i landet. På 1800-talet fekk mølla ei vadmålstampe til nabo.
Ein av eigarane, Jan Trinepol, var borgarmeister i Skien. Nils Herø var sagmeister, medeigar og den første som budde på Haugesag. Skattelistene fortel at saga skar 1200 bord i året. Haug-sag var framleis i drift i 1634, men rundt 1650 var Nysag i Sagafossen einaste sag i Bøelva. Dag-produksjonen til ei oppgangssag var tre-fire stokkar om dagen. Ein fekk seks-sju bord av kvar stokk.
Dei kraftige steinmurane langs fossen er skådammar eller skjermar. Dei hindrar at tømmerstokkane sette seg fast i fossen. Dammane var solid bygd. I 1909 blei den tømmer-kistedammen som sto i Haugesagfossen den gongen, erstatta med ein kraftig steindam. Delar av dammen blei likevel øydelagt i storflaumen i 1927 og blei seinare reparert med betong.
Krumtapp og veivstong
Dei eldste oppgangssagene var handrivne og kom truleg i bruk før 1500. Utpå 1500-talet blei dei erstatta av vassdrivne sager. Det var nødvendig med eit fall på om lag 4 meter for å drive vasshjulet (underfallshjul) til ei slik sag. I enden av akslinga til vasshjulet var det plassert ein krumtapp eller sveiv, og til denne var det festa ein veivaksel som øverst var kopla til saggrinda der sagbladet var festa. For kvar omdreining vasshjulet og krumtappen gjorde, blei sagbladet skuva opp og ned. Til Noreg kom krumtapp og veivaksel saman med oppgangssaga og innebar ein heilt ny teknologi her til lands.
Mølle og stampe
Etter at saga var lagt ned, kom det nye verksemder i Haugesagfossen. I ei opplisting frå 1723 ser vi at det hadde kome opp ei mølle. Mølla som hørte til Søndre Oterholt, hadde to kvernsteinar. Kor lenge denne mølla sto her, veit vi ikkje sikkert, men i 1819 hadde ho fått ein granne i ei ny vadmålstampe.
Skådammar
Dei kraftige steinmurane som vi ser langs fossen er skådammar, eller skjermar, som er bygd for å hindre at tømmerstokkane skulle sette seg fast i fossen. Dammane var solid bygd. Det hendte likevel at fossekrafta blei for mektig. I 1909 blei den tømmerkistedammen som sto i Haugesagfossen den gongen erstatta med ein kraftig steindam. Delar av denne blei likevel øydelagt i storflaumen i 1927 og blei seinare reparert med betong.
Kulturstien er eit samarbeid mellom
Bø museum og Bø Turtlag
